Klimaatverandering en kinderrechten

Hoe klimaatverandering de fundamentele rechten van kinderen onder druk zet

‘There is no cause which merits a higher priority than the protection and development of children, on whom the survival, stability and advancement of all nations – and indeed of human civilization – depends.’ ¹

Introductie

Klimaatverandering vormt een urgente en systematische bedreiging voor het recht op leven van kinderen.² Het Intergovernmental Panel on Climate Change (‘IPCC’) heeft talrijke rapporten uitgebracht met het alarmerend bewijs dat de klimaatverandering versnelt. In zijn zesde evaluatierapport³ bevestigt het IPCC dat menselijke activiteiten onmiskenbaar hebben geleid tot de opwarming van de aarde.⁴ De mensheid laat een blijvende stempel achter op de aarde.⁵ Onze soort heeft de aarde zelfs zodanig veranderd dat we een geheel nieuw geologisch tijdperk zijn ingegaan: het Antropoceen. Dit tijdperk wordt gekenmerkt door de ingrijpende invloed van de mens op de natuurlijke systemen van de aarde.⁶

De gevolgen van de klimaatcrisis worden steeds zichtbaarder: zware regenval, hittegolven, droogtes en tropische cyclonen komen steeds vaker voor en worden steeds heviger.⁷ Deze extreme weersomstandigheden hebben al slachtoffers geëist.⁸ Klimaatverandering vormt daarom een bedreiging voor het meest essentiële recht van de mens: het recht op leven. Zonder de bescherming van dit fundamentele recht kunnen alle andere mensenrechten niet ten volle worden genoten.⁹ Kinderen zijn bijzonder kwetsbaar voor klimaatverandering. Zoals UNICEF opmerkt: “De kans om een gevaarlijkere wereld voor kinderen te voorkomen, wordt snel kleiner.”¹⁰

In deze tweedelige serie zal ik ingaan op verschillende aspecten van mijn masterscriptie, waarin de volgende onderzoeksvraag centraal stond: “in hoeverre kan het (niet)handelen van een staat op het gebied van klimaatverandering een schending vormen van artikel 6 van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (‘IVKR’)?”

Een continuüm: van leven tot ontwikkeling

Het recht van kinderen op leven wordt zowel beschermd door artikel 6, lid 1, van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (‘IVBPR’) als door artikel 6 van het IVRK. Het IVRK bevat echter ook het recht op overleven en ontwikkeling:

• De Staten die Partij zijn erkennen dat elk kind het inherente recht op leven heeft.
• De Staten die Partij zijn zullen in de grootst mogelijke mate het voortbestaan en de ontwikkeling van het kind waarborgen.

Artikel 6 van het IVRK omvat drie afzonderlijke, maar onderling afhankelijke en ondeelbare rechten.¹¹ Het weerspiegelt het beginsel van ondeelbaarheid (principle of indivisibility), dat deel uitmaakt van de normatieve ruggengraat van de mensenrechtendoctrine van de VN.¹² Door de sociale en culturele rechten op overleven en ontwikkeling te garanderen,¹³ overbrugt het IVRK een kloof tussen internationale mensenrechten.¹⁴ Dit verbindt ze met ‘sectorale’ bepalingen, wat vakspecifieke garanties zijn, zoals die met betrekking tot gezondheid, onderwijs en een adequate levensstandaard.¹⁵

Aldus kan Artikel 6 IVRK worden gezien als een continuüm met een negatief en een positief uiteinde.¹⁶ Het recht op leven bevindt zich aan het negatieve uiteinde en het recht op ontwikkeling aan het positieve uiteinde. Daartussenin ligt het recht op overleven.¹⁷ Naarmate positieve verplichtingen steeds meer verankerd raken in het recht op leven, verschuift het continuüm naar het recht op overleven. Dit recht is inherent een positief recht, dat ervoor zorgt dat een kind fysiek kan overleven.¹⁸ Het recht op ontwikkeling, aan het positieve uiteinde, vereist de uitvoering van maatregelen die gericht zijn op het bereiken van een optimale ontwikkeling voor kinderen.¹⁹ Bovendien omvat dit continuüm een temporele dimensie: terwijl het recht op leven zich richt op de bescherming van het leven van kinderen tegen onmiddellijke bedreigingen, ziet het recht op overleven op risico’s op middellange en lange termijn.²⁰

Het recht op leven

Hoewel het recht op leven zich aan het negatieve uiteinde bevindt, omvat het zowel negatieve als positieve verplichtingen. Daarom mag het niet eng worden geïnterpreteerd.²¹ De opstellers van het IVRK pleitten ook voor een dergelijke interpretatie, zodat het IVRK verschillende risicofactoren zou aanpakken die kinderen van hun leven zouden kunnen beroven.²² Peleg & Tobin hebben een overzicht gegeven van de verplichtingen van staten die voortvloeien uit het recht op leven.²³ Staten zijn verplicht om:

1. ‘Alle redelijke maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat overheidsfunctionarissen het recht op leven van kinderen niet schenden (de verplichting tot eerbiediging);
2. Alle redelijke maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat niet-overheidsactoren het recht op leven van kinderen niet schenden (de verplichting tot bescherming);
3. Alle redelijke maatregelen te nemen om het recht op leven van kinderen te verwezenlijken en te bevorderen (de verplichting tot verwezenlijking).’²⁴

Bij het bepalen van de passende maatregelen om het recht op leven van kinderen te beschermen, beschikken staten over een zekere mate van discretionaire bevoegdheid. Deze maatregelen moeten wel doeltreffend en in overeenstemming zijn met andere bepalingen van het IVRK en internationale mensenrechtennormen.²⁵ Daarom moeten staten ten minste redelijke preventieve maatregelen treffen ter bescherming van het leven van kinderen.²⁶

Het recht op overleven

Als we verdergaan in het continuüm, komen we aan bij het recht op overleven. Zoals de naam al aangeeft, ziet dit recht erop toe dat het kind daadwerkelijk overleeft.²⁷ Het brengt positieve verplichtingen met zich mee en vereist dat staten het kind in staat stellen om ‘fysiek de kindertijd te overleven’.²⁸ Dit vereist het aanpakken van vermijdbare oorzaken van kindersterfte, zoals ziekten, infecties en onvoldoende voeding.²⁹

Het recht op ontwikkeling

Het recht op ontwikkeling brengt eveneens positieve verplichtingen met zich mee en omvat de fysieke, mentale, spirituele, morele, psychologische en sociale ontwikkeling van het kind.³⁰ Het moet in de breedste zin worden geïnterpreteerd als een holistisch concept.³¹ Zoals Freeman opmerkt: “Er bestaat geen paradigma voor het kind, noch een unieke en universele kindertijd.”³² Verschillende kinderen ervaren verschillende kindertijden en ontwikkelingsprocessen. De interpretatie ervan moet daarom ruimte laten voor de verscheidenheid aan levenservaringen van kinderen.³³

De unieke kwetsbaarheid van kinderen voor klimaatverandering

Naarmate de klimaatverandering toeneemt,³⁴ wordt het steeds belangrijker om de juridische implicaties ervan voor de rechten van kinderen te begrijpen. Om te onderzoeken in hoeverre het (niet)handelen van een staat op het gebied van klimaatverandering een schending van artikel 6 IVRK kan vormen, wordt in deze sectie onderzocht hoe het recht van kinderen op leven, overleven en ontwikkeling door klimaatverandering in gevaar kan worden gebracht.

Ongeveer een miljard kinderen (bijna de helft van alle kinderen in de wereld) leven in landen die een extreem hoog risico lopen op de negatieve gevolgen van klimaatverandering.³⁵ Dit is zorgwekkend omdat kinderen bijzonder kwetsbaar zijn voor dergelijke gevolgen.³⁶ Kinderen zijn fysiek en fysiologisch gevoeliger voor de gevolgen van klimaatverandering.³⁷ Omdat de geest en het lichaam van kinderen nog niet volledig ontwikkeld zijn, zijn ze kwetsbaarder voor vervuiling, dodelijke ziekten en extreme weersomstandigheden.³⁸ Ze hebben ook meer voedsel en water per eenheid lichaamsgewicht nodig, waardoor ze sneller onomkeerbare schade oplopen als gevolg van voedsel- en watertekorten.³⁹ Ten tweede zijn kinderen nog steeds afhankelijk van hun verzorgers, waardoor het voor hen moeilijker is om schokken zoals overstromingen, droogtes, extreme weersomstandigheden en hittegolven te overleven.⁴⁰ Ten derde verergert klimaatverandering vaak bestaande structurele ongelijkheden. Kinderen hebben twee keer zoveel kans om in extreme financiële armoede te leven als volwassenen.⁴¹ Arme kinderen zijn nog kwetsbaarder voor milieuschokken, omdat zij over de minste middelen en capaciteiten beschikken om zich aan te passen.⁴² Dit creëert een vicieuze cirkel: de meest kwetsbare kinderen worden verder in armoede gedreven en tegelijkertijd neemt het risico toe dat zij de ergste gevolgen van klimaatverandering ondervinden.⁴³ Hierdoor heeft klimaatverandering een onevenredig grote invloed op kinderen en brengt het een groot aantal bedreigingen voor hen met zich mee.⁴⁴

Het Comité voor de Rechten van het Kind

Het VN-Kinderrechtencomité (‘het Comité’) heeft al expliciet verklaard dat het recht op leven wordt bedreigd door klimaatverandering.⁴⁵ Als een kind omkomt bij een orkaan of een overstroming als gevolg van klimaatverandering, wordt het recht op leven inderdaad rechtstreeks aangetast.⁴⁶ Ook het recht op overleven wordt bedreigd: klimaatverandering heeft al mensenlevens geëist⁴⁷ en bedreigt daarmee het fysieke voortbestaan van kinderen. Naarmate de gevolgen van de klimaatverandering steeds ernstiger worden, zullen alleen maar meer kinderlevens gevaar lopen.⁴⁸ Het Comité is van mening dat het fysieke voortbestaan en de ontwikkeling van een kind in gevaar kunnen komen door ongunstige levensomstandigheden en beperkte mogelijkheden om het menselijk potentieel te realiseren.⁴⁹

Klimaatverandering kan deze ongunstige levensomstandigheden veroorzaken. Zo bedreigt het bijvoorbeeld de toegang van kinderen tot schoon water. In 2022 hadden bijna één miljard kinderen te maken met hoge of extreem hoge waterstress, terwijl 470 miljoen kinderen werden blootgesteld aan een hoog of extreem hoog risico op droogte.⁵⁰ Stijgende waterstanden kunnen deze crisis nog verder verergeren. Het kan vitale infrastructuur beschadigen, de watervoorziening verontreinigen en een toename veroorzaken van door water overgedragen ziekten. Dit is wereldwijd een van de belangrijkste doodsoorzaken bij kinderen jonger dan vijf jaar.⁵¹ Het sterftecijfer in deze leeftijdsgroep geldt bovendien als een essentiële indicator voor de verwezenlijking van het recht op leven en overleven.⁵² Daarmee wordt duidelijk dat klimaatverandering dit recht rechtstreeks bedreigt.

Onderwijs

Basisonderwijs vormt één van de belangrijkste pijlers van de ontwikkeling van een kind.⁵³ Het recht op onderwijs is verankerd in artikel 28 en 29, lid 1, onder e) IVRK, en is bijzonder kwetsbaar voor de gevolgen van milieuschade.⁵⁴ Die schade kan leiden tot de vernietiging of sluiting van scholen, of ertoe leiden dat kinderen voortijdig van school gaan.⁵⁵ Het recht op ontwikkeling is bovendien nauw verweven met de leefomgeving van het kind.⁵⁶ Het vereist een gezonde omgeving waarin kinderen buiten kunnen spelen in de natuur en in de ‘dierenwereld’.⁵⁷

Aangezien klimaatverandering de leefomgeving van kinderen aantast, komt hun vermogen om hun ontwikkelingspotentieel te bereiken in gevaar.⁵⁸ Om het recht van kinderen op leven, overleven en ontwikkeling te beschermen en te handhaven, zijn dringende maatregelen nodig om klimaatverandering tegen te gaan.⁵⁹ Zoals Sanz-Caballero aangeeft, staat er veel op het spel: het leven van de kinderen in de wereld hangt af van de bescherming van ons milieu.⁶⁰

Verplichtingen van staten

Wanneer een staat maatregelen neemt, moeten die maatregelen niet alleen de rechten van kinderen respecteren, zoals het beginsel van non-discriminatie en het belang van het kind, maar ook het fundamentele en overkoepelende recht op ontwikkeling.⁶¹ Belangrijke risicofactoren zijn ziekten bij jonge kinderen, waaronder acute luchtweginfecties en diarree, bacteriële infecties en darminfectieziekten.⁶² Artikel 6 lid 2 IVRK vereist een holistische aanpak om deze risicofactoren aan te pakken. Dit betekent onder meer: het verschaffen van toegang tot schoon water en sanitaire voorzieningen, het bestrijden van hongersnood en ondervoeding, en het aanpakken van structurele lange termijn problemen zoals armoede.⁶³

Conclusie

Kinderen worden vanwege hun fysiologische kwetsbaarheid onevenredig zwaar getroffen door de negatieve gevolgen van klimaatverandering. Deze gevolgen omvatten onder meer blootstelling aan vervuilde lucht, verontreinigd drinkwater en extreme weersomstandigheden. Artikel 6 van het IVRK omvat het recht op leven, overleven en ontwikkeling. Het belichaamt het beginsel van de ondeelbaarheid van mensenrechten en vereist een holistische interpretatie van het recht op leven. Artikel 6 IVRK verplicht staten om te zorgen voor omstandigheden waarin kinderen kunnen overleven en zich kunnen ontwikkelen. Denk hierbij aan toegang tot gezondheidszorg, veilig drinkwater en een gezond leefmilieu.

Kinderen leven veel vaker dan volwassenen in extreme armoede en zijn kwetsbaarder voor klimaatverandering. Op deze manier versterkt klimaatverandering bestaande ongelijkheden en draagt het bij aan een vicieuze cirkel: de meest kwetsbare kinderen worden verder in armoede gedreven en zullen tegelijkertijd in toenemende mate de ergste gevolgen van klimaatverandering ondervinden. Het doorbreken van deze cirkel vereist onmiddellijke aandacht voor de huidige generatie kinderen.

Na enkele omstandigheden te hebben besproken waarin de gevolgen van klimaatverandering het genot van het recht op leven, overleven en ontwikkeling kunnen bedreigen, zal in de tweede publicatie worden onderzocht in hoeverre het (niet-)optreden van een staat een schending van artikel 6 van het IVRK kan vormen.

Bronnenlijst

Referenties

^1. OHCHR (1997), Manual on Human Rights Reporting Under Six Major International Human Rights Instruments, p. 426.
^2. See for example CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 20 & HRC, General Comment No. 36 (2019), CCPR/C/GC/36, para. 26 & 62.
^3. Synthesis Report of the IPCC 2023, Climate Change 2023, Contribution of Working Groups I, II, and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.
^4. IPCC 2023, para A.1.
^5. Waters et al. 2016, p. 1.
^6. Waters et al. 2016, p. 1-8.
^7. IPCC 2023, para. A.2.2.
^8. IPCC 2023, para. A.2.
^9. HRC, General Comment No. 36 (2019), CCPR/C/GC/36, para 2.
^10. UNICEF 2024, p. 54.
^11. Peleg 2019, p. 144.
^12. UNGA (2006), A/RES/60/251, preambular para. 3 & Zylberman 2017, p. 389.
^13. Article 6(2) of the CRC, 20 November 1989.
^14. Sutherland 2015, p. 275-276.
^15. Peleg 2019, p. 144.
^16. Peleg 2019, p. 144.
^17. Peleg 2019, p. 144.
^18. CRC, General Comment No. 5 (2003), GC/2003/5 2003b, para. 12 & Nowak 2005, p. 16.
^19. CRC, General Comment No. 5 (2003), GC/2003/5 2003b, para. 12 & Nowak 2005, p. 16.
^20. Peleg 2019, p. 144.
^21. UNCHR (1988), Report of the Working Group, A/43/12, para 21 & Peleg 2019.
^22. UNCHR (1988), Report of the Working Group, A/43/12, para 21 & Peleg 2019, p. 144.
^23. Peleg & Tobin 2019, p. 198-199.
^24. Peleg & Tobin 2019, p. 198-199.
^25. Peleg & Tobin 2019, p. 199.
^26. Peleg & Tobin 2019, p. 199.
^27. Peleg 2019, p. 146.
^28. Peleg 2019, p. 146.
^29. Peleg 2019, p. 146.
^30. CRC, General Comment No. 5 (2003), GC/2003/5 2003b, para. 12.
^31. CRC, General Comment No. 5 (2003), GC/2003/5 2003b, para. 12.
^32. Freeman 2012, p. 33 (vertaald uit het Engels) & Peleg 2019, p. 147.
^33. Peleg 2019, p. 147.
^34. IPCC 2023, para A.2.
^35. UNICEF 2021, p. 6.
^36. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para 24 & Joint Statement (2020) by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women, the Committee on Economic, Social and Cultural Rights, the Committee on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families, the Committee on the Rights of the Child and the Committee on the Rights of Persons with Disabilities, HRI/2019/1, para. 3.
^37. UNICEF 2021, p. 11.
^38. UNICEF 2023, p. 8.
^39. UNGA (2018), Report of the Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment, A/HRC/37/58, para. 23.
^40. UNGA (2017), Analytical study on the relationship between climate change and the full and effective enjoyment of the rights of the child, HRC/35/13, 2017, para. 13 & UNICEF 2023, p. 4.
^41. UNICEF 2021, p. 68.
^42. UNICEF 2021, p. 68.
^43. UNICEF 2021, p. 71.
^44. Sanz-Cabellero 2013, p. 2.
^45. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para 20.
^46. Bakker 2020, p. 449-450.
^47. IPCC 2023, para A.2.
^48. Van der Heijden, Solomon & Dulk 2025, p. 33.
^49. CRC, General Comment No. 7 (2008), CRC/C/GC/7Rev.1, para 10.
^50. UNICEF 2023, p. 4.
^51. UNICEF 2024, p. 15.
^52. Nowak 2005, p. 40.
^53. CRC (2005), Concluding Observations, Nepal, CRC/C/15/Add.261, para. 60.
^54. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 51.
^55. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 51 & Bakker 2020, p. 449-450.
^56. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 23.
^57. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 23 (vertaald uit het Engels).
^58. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para 20 & 23.
^59. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, para. 95.
^60. CRC, General Comment No. 26 (2023), CRC/C/GC/26, paras 68-69, 73 & Sanz-Caballero 2013, p. 11 (vertaald uit het Engels).
^61. Peleg 2019, p. 147-148.
^62. CRC (2005), Concluding Observations, Nepal, CRC/C/15/Add.261, para. 60.
^63. Peleg 2019, p. 146.

Literatuur

Bakker 2020
C. Bakker, ‘Climate Change and Children’s Rights’, in: J. Todres & S.M. King (ed.), The Oxford Handbook of Children’s Rights Law, Oxford: OUP 2020.

Freeman 2012
M. Freeman (ed.), Law and Childhood Studies. Current Legal Issues Vol. 14, Oxford: OUP 2012.

IPCC 2023
IPCC 2023, Climate Change 2023. Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva: IPCC 2023.

Nowak 2005
M. Nowak, A Commentary on the United Nations Convention on the Rights of the Child. Article 6. The Right to Life, Survival and Development, Leiden: Martinus Nijhoff Publishers 2005.

OHCHR, Manual on Human Rights Reporting Under Six Major International Human Rights Instruments (1997), UN Doc HR/PUB/91/1 (Rev.1).

Peleg 2019
N. Peleg, ‘International Children’s Rights Law. General Principles’, in: U. Kilkelly & T. Liefaard (ed.), International Human Rights of Children, Singapore: Springer 2019.

Peleg & Tobin 2019
N. Peleg & J. Tobin, ‘The Rights to Life, Survival, and Development.’, in: J. Tobin (ed.), The UN Convention on the Rights of the Child. A Commentary, New York: CUP 2019,

DOI: 10.1093/law/9780198262657.001.0001.

Sanz-Cabellero 2013
S. Sanz-Cabellero, ‘Children’s rights in a changing climate. A perspective from the United Nations Conventions on the Rights of the Child’, Ethics in Science and Environmental Politics Vol. 13 Inter-Research 2013,

DOI: 10.3354/esep00130.

Sutherland 2015
E.E. Sutherland, ‘The Child’s Right to Life, Survival and Development. Evolution and Progress’, Stellenbosch Law Review 2015 Vol. 26 Issue 2.

UN, ‘Statement on human rights and climate change: Joint statement by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women, the Committee on Economic, Social and Cultural Rights, the Committee on the Protection of the Rights of All Migrant Workers and Members of Their Families, the Committee on the Rights of the Child and the Committee on the Rights of Persons with Disabilities’ (2020), UN Doc HRI/2019/1.

UNCRC, ‘General Comment No. 5 (2003): General measures of implementation of the Convention on the Rights of the Child’, UN Doc GC/2003/52003b.

UNCRC, ‘Concluding Observations Nepal’ (2005), UN Doc CRC/C/15/Add.261.

UNCRC, ‘General Comment No. 7 (2008)’, UN Doc CRC/C/GC/7Rev.1, para 10.

UNCRC, ‘General Comment No. 26 (2023) on children’s rights and the environment, with a special focus on climate change’ (2023), UN Doc CRC/C/GC/26.

UNCHR, ‘Report of the Working Group’ (1988), UN Doc A/43/12.

UNGA, ‘Resolution 60/251 adopted by the General Assembly on 15 March 2006’ (2006), UN Doc A/RES/60/251.

UNGA, ‘Analytical study on the relationship between climate change and the full and effective enjoyment of the rights of the child’ (2017), UN Doc HRC/35/13.

UNGA, ‘Report of the Special Rapporteur on the issue of human rights obligations relating to the enjoyment of a safe, clean, healthy and sustainable environment’ (2018), UN Doc A/HRC/37/58.

UNHRC, ‘General Comment No. 36 (2019) on article 6: right to life’, UN Doc CCPR/C/GC/36.

UNICEF 2021, The climate crisis is a child rights crisis. Introducing the children’s climate risk index, New York: UNICEF 2021.

UNICEF 2023, The climate-changed child: A children’s climate risk index supplement, New York: UNICEF 2023.

UNICEF 2024, A Threat to Progress. Confronting the effects of climate change on child health and well-being, New York: UNICEF 2024.

United Nations Convention on the Rights of the Child (adopted on 20 November 1989, entered into force on 2 September 1990), 1577 UNTS 3.

Van der Heijden, Solomon & Dulk 2025
K. van der Heijden, A. Solomon & C. den Dulk, ‘Small Voices, Big Stakes. Why children’s environmental health must be at the heart of global policies’, Environment: Science and Policy for Sustainable Development Vol. 67 Issue 3 Routledge Taylor & Francis Group: 2025,

DOI: 10.1080/00139157.2025.2470587.

Waters et al. 2016
C.N. Waters et al., ‘The Anthropocene is functionally and stratigraphically distinct from the Holocene’, Science 2016, Vol. 351 issue 6269.

Zylberman 2017
A. Zylberman, ‘The Indivisibility of Human Rights’, Law and Philosophy Vol. 36 Issue 4, Dordrecht: Springer Science + Business Media 2017,

DOI: 10.1007/s10982-017-9296-2.

United Nations Convention on the Rights of the Child (adopted on 20 November 1989, entered into force on 2 September 1990), 1577 UNTS 3.

United Nations International Covenant on Civil and Political Rights (adopted on 16 December 1966, entered into force on 23 March 1976), 999 UNTS 171.

Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on a communications procedure (adopted on 19 December 2011, entered into force on 14 April 2014).

OHCHR, ‘Manual on Human Rights Reporting Under Six Major International Human Rights Instruments’ (1997), UN Doc HR/PUB/91/1 (Rev.1).

Sutherland 2015
E.E. Sutherland, ‘The Child’s Right to Life, Survival and Development. Evolution and Progress’, Stellenbosch Law Review 2015 Vol. 26 Issue 2.

IPCC 2023
IPCC 2023, Climate Change 2023. Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Geneva: IPCC 2023.